گزارشی از تاثیر طرح تحول نظام سلامت در کاهش سزارین

به گزارش گروه سلامت عصر صادق ،زایمان طبیعی بهتر است یا سزارین، شاید این نخستین سوالی باشد که هر مادری پس از بارداری با آن مواجه می‌شود. سوالی که طی چند دهه گذشته به دلایل گوناگون باعث شده آمار سزارین در ایران به طرز عجیبی افزایش یابد، به طوری که فقط در مدت ١٣‌سال یعنی از ‌سال ١٣٨٠ تا ١٣٩٣ میزان سزارین از ٣۶‌درصد به ۵۶‌درصد رسیده است. آماری که نشان می‌دهد ایران پس از برزیل رتبه دوم سزارین در دنیا و رتبه نخست را در منطقه دارد. آماری نگران‌کننده که به گفته مسئولان وزارت بهداشت به‌شدت سلامت آینده جامعه را تهدید می‌کند.
نتایج بررسی‌ها و تحقیقات انجام‌شده در این زمینه نشان می‌دهد ابهام، تردید و ناآگاهی مادران باردار در مورد محاسن زایمان طبیعی، تغییر در سبک زندگی، افزایش سن ازدواج، کمبود امکانات برای زایمان طبیعی و وجود برخی نواقص در نظام درمانی کشور در کنار برخی عادت‌ها و باورهای غلط از عمده دلایل گرایش روزافزون مادران به سزارین است. این درحالی است که مستندات مبتنی بر شواهد علمی، جراحی سزارین انتخابی را به‌شدت نهی می‌کند و بر این اساس تنها در مواردی که جان مادر یا نوزاد در خطر است باید برای سزارین اقدام کرد چون عوارض متعددی با سزارین انتخابی در مادر و نوزاد به‌وجود می‌آید. برهمین اساس طرح تحول نظام سلامت در راستای ارتقای شاخص‌های سلامت مادر و نوزاد، افزایش میزان زایمان طبیعی را یکی از اهداف مورد توجه و حمایت نظام بهداشتی و درمانی کشور قرار داد. مجموعه اقداماتی که به‌گفته فره بابایی مدیر برنامه ترویج زایمان طبیعی طرح تحول نظام سلامت ۴٧٠‌هزار زایمان طبیعی در بیمارستان‌های دولتی، آموزش ١٠‌هزار مادر باردار، توسعه ٣۶۶ بلوک زایمان در برنامه توسعه و بازسازی و راه‌اندازی ٢٢٠ مرکز خدمات دارویی برای زایمان بدون درد، در کنار اقدامات حمایتی نظیر رایگان‌ شدن زایمان طبیعی در بیمارستان‌های دولتی، باعث شده تا با گذشت یک‌ سال از آغاز طرح تحول، زایمان طبیعی در کشور ٧/۵‌درصد رشد داشته باشد. دستاوردی که به گفته او توانسته اهداف طرح تحول درخصوص زایمان طبیعی را محقق کند. اما با این همه همچنان تا دستیابی به استانداردهای موجود فاصله معناداری وجود دارد. فاصله‌ای که به نظر می‌رسد، صرفا با تکیه بر اقدامات دستوری و تشویقی وزارت بهداشت کم نخواهد شد، چه آن که بخش قابل‌توجهی از دلایل گرایش مادران به سزارین ریشه در باورها و مسائل فرهنگی دارد و تغییر عادت‌های این‌چنینی موضوعی است که باید برای آن برنامه بلندمدت داشت.
ترویج زایمان بی‌درد
فره‌بابایی، مدیر برنامه ترویج زایمان طبیعی در طرح تحول نظام سلامت یکی از محورهای مهم طرح تحول را افزایش زایمان طبیعی در کشور عنوان می‌کند و به «شهروند» می‌گوید: «در طرح تحول برای کاهش میزان سزارین در بین مادران چند محور کلی در دستور کار قرار گرفت که تمامی این محورها و اولویت‌بندی آنها براساس تحقیقات و پژوهش‌های انجام‌شده در جهت‌شناسی علت‌های اصلی گرایش زنان ایرانی به سزارین در دودهه گذشته بود. در مجموع نتایج به دست آمده نشان داد، نا‌آگاهی، ترس از درد زایمان و کمبود امکانات از مهم‌ترین عوامل گرایش به سزارین است. به همین منظور در اولین اقدام در جهت افزایش میزان زایمان طبیعی و رشد نرخ باروری در کشور، زایمان طبیعی در تمام بیمارستان‌های دولتی رایگان شد.» او با بیان این‌که در بررسی‌های انجام‌شده مشخص شد که بسیاری از مادران به دلیل نا‌آگاهی سزارین را به‌عنوان تنها گزینه زایمان انتخاب می‌کنند. دومین اقدام انجام‌شده در این زمینه را افزایش توانمندسازی مادران عنوان می‌کند و می‌افزاید: «بر همین اساس از‌ سال گذشته ٨ جلسه کلاس آموزشی به منظور ایجاد آمادگی ذهنی، روحی و فیزیکی برای تمامی مادران در بیمارستان‌های دولتی به‌صورت رایگان برگزار می‌شود که خوشبختانه با هماهنگی‌های انجام‌شده از اواخر‌ سال گذشته این کلاس‌ها در برخی از مراکز بهداشت نیز درحال برگزاری است.» بابایی ترس از درد زایمان را یکی دیگر از عوامل مهم در گرایش مادران به سزارین می‌داند و می‌گوید: «یکی دیگر از محورهای مهم طرح تحول برای افزایش میزان زایمان طبیعی ترویج زایمان بی‌درد است که به همین منظور برای متخصصان بیهوشی تعرفه تشویقی درنظر گرفته شد که این تعرفه نیز در‌ سال‌جاری دایمی شد. البته در این خصوص بعضی کشورهای پیش‌رو در این زمینه از روش‌های غیر دارویی نظیر زایمان در آب، ماساژدرمانی، آروماتراپی (استفاده از عطرها و روایح در درمان بیماری‌ها) و تکنیک‌های تنفسی برای کاهش درد زایمان استفاده می‌کنند که نتایج هم رضایت‌بخش است ولی در کشور ما هنوز اقداماتی از این دست به‌صورت نظام‌مند انجام نمی‌شود.»
اختصاص ٢٠٣ میلیارد تومان برای بهبود فضای فیزیکی بلوک‌های زایمان
او گرایش پزشکان به سزارین به دلیل بالا بودن تعرفه آن نسبت‌به زایمان طبیعی را یکی دیگر از علت‌های افزایش سزارین در ایران عنوان می‌کند و در این‌باره می‌گوید: «به همین منظور تعرفه‌های زایمان طبیعی در کتاب ارزش‌گذاری به k ۵٠ افزایش یافته است (k ضریب ثابت خدمات‌درمانی) و تعرفه سزارین k ۴٠ تعیین شده است. همچنین با آغاز طرح تحول برنامه یکسان‌سازی تعرفه زایمان طبیعی برای ماما و پزشک متخصص و پرداخت مبتنی‌ بر اساس عملکرد در دستور کار قرار گرفت.»
مدیر برنامه ترویج زایمان طبیعی طرح تحول نظام سلامت با بیان این‌که یکی دیگر از علت‌های تاثیرگذار در بحث زایمان طبیعی فضای فیزیکی نامناسب بیمارستان‌ها است، می‌افزاید: «برای بازسازی، بهبود و توسعه فضای فیزیکی بیمارستان‌ها، بودجه‌ای مشخص اختصاص یافت که تاکنون ٢٠٣ میلیارد تومان در این بخش هزینه شده است. این کار از‌ سال گذشته شروع شده و تا پایان‌ سال٩۴ تمامی بلوک‌های زایمان در بیمارستان دولتی به‌طور کامل بازسازی خواهند شد البته این توسعه و نوسازی در مناطق محروم بیشتر مورد توجه قرار گرفته است.»
او می‌افزاید: «بر همین اساس تمامی بیمارستان‌ها مکلف شده‌اند اتاق زایمان را به‌صورت تک‌نفره داشته باشند تا ضمن حفظ حریم خصوصی برای مادر، او در تمامی مراحل و فرآیند زایمان بتواند همراه در کنارش داشته باشد، چراکه یکی از نکات مهم در کاهش استرس و بهبود شرایط روحی و فیزیکی حضور همراه در کنار مادر هنگام زایمان است. این مسأله‌ای است که از سال‌های دور در بسیاری از کشورهای اروپایی و آمریکایی انجام می‌شود.» او عقد قرارداد با بخش خصوصی، توانمندسازی ارایه‌دهندگان خدمت و اعتباربخشی بیمارستان‌ها براساس افزایش آمار زایمان طبیعی را بخش دیگری از اقدامات انجام‌گرفته در ‌سال٩٣ عنوان می‌کند و می‌گوید: «در برخی از موارد پزشکان متخصص به دلیل فعالیت در بخش خصوصی هزینه‌های زیادی را برای زایمان به خانواده‌ها تحمیل می‌کنند که برای کاهش این هزینه امکان عقد قرارداد پزشک با بیمارستان دولتی فراهم شده است. همچنین آموزش الزامی تمامی ارایه‌دهندگان خدمات زایمان در قالب برگزاری کلاس‌های آموزشی برای بازآموزی و کسب مهارت‌های لازم برای زایمان طبیعی از دیگر کارهای انجام‌شده در این خصوص بوده است.» بابایی با بیان این‌که آمار بالای سزارین نتیجه فرآیندی چند ١٠ساله است، می‌افزاید: «هرچند در مدت یک‌سال از آغاز طرح تحول و افزایش ٧/۵ درصدی زایمان طبیعی به اهداف از پیش تعیین‌شده در این خصوص دست یافته‌ایم ولی نمی‌توان انتظار داشت که این آمار در مدت کوتاهی کاهش چشمگیری داشته باشد. براساس برآوردهای انجام‌شده با همین شرایط تا ١٠‌سال آینده آمار سزارین در کشور به‌شدت کاهش پیدا خواهد کرد.»
بابایی همچنین درخصوص برنامه‌های طرح تحول در ‌سال جاری می‌گوید: «در ‌سال٩۴ در کنار توسعه و ادامه برنامه‌های ‌سال گذشته در زمینه زایمان طبیعی، راه‌اندازی مراکز مهارتی و آموزشی به‌خصوص در بخش زایمان طبیعی برای ارایه‌دهندگان خدمات و بحث ساماندهی زایمان در بیمارستان‌های خصوصی از اولویت‌های مهم طرح تحول است. البته برنامه‌هایی نیز درخصوص پذیرش و نقل و انتقال بیماران در بین بیمارستان‌ها جهت تسهیل امر زایمان در دست بررسی قرار دارد. پیش‌بینی می‌شود تا آخر‌ سال جاری زایمان طبیعی در بیمارستان‌های خصوصی نیز افزایش درخور توجه‌ای داشته باشد. در مجموع برای ‌سال‌جاری سعی داریم با استفاده از تمام ظرفیت‌های موجود میزان زایمان طبیعی در کشور را افزایش دهیم.»
کاهش نابرابری در درآمد ماماها با پزشکان
با این همه درحالی مسئولان وزارت بهداشت از رایگان‌شدن زایمان طبیعی و بازسازی و نوسازی واحدهای زایمان طبیعی در بیمارستان‌های دولتی سخن می‌گویند که برخی از منتقدان این اقدامات را در کاهش آمار سزارین چندان تاثیرگذار نمی‌دانند. ناهید خداکرمی رئیس انجمن علمی مامایی ایران با تاکید بر این موضوع به «شهروند» می‌گوید: «هرچند اقداماتی مانند رایگان‌شدن زایمان طبیعی و بهبود شرایط فیزیکی واحدهای زایمان به کاهش سزارین در کشور کمک کرده است ولی گرایش به سزارین در کشور مانند یک بیماری است که در جاهای دیگر مزمن شده است.»
او اجرای بند ششم طرح تحول نظام سلامت را آرزوی دیرینه جامعه مامایی کشور عنوان می‌کند و می‌افزاید: «در تمام نظام‌های بهداشتی و درمانی پیشرو به حفظ سلامتی و پیشگیری توجه می‌شود و به همین دلیل در بسیاری از کشورها به زایمان طبیعی نگاه ویژه‌ای وجود دارد، چراکه یافته‌های علمی نشان داده زایمان طبیعی نقش بسزایی در سلامت مادر و نوزاد دارد.» رئیس انجمن علمی مامایی ایران اقدام وزارت بهداشت درخصوص تعرفه بر پایه نوع خدمات و نه ارایه‌دهنده آن را یکی از کارهای خوب وزارت بهداشت می‌داند که توانسته نابرابری در درآمد را میان ماماها و پزشکان کاهش دهد. او در این‌باره می‌گوید: «با تمام این‌ها عملا ماماها از این قوانین جدید بهره‌مند نشده‌اند. براساس آمار ۴٧٠‌هزار زایمان طبیعی در کشور انجام شده که همچنان سهم جامعه مامایی از تعرفه‌های جدید بسیار ناچیز است.»
خدمات مامایی پوشش بیمه‌ای ندارد
خداکرمی کمبود ماما در زایشگاه‌ها را یکی دیگر از مشکلات زایمان طبیعی در کشور می‌داند و می‌افزاید: «کمبود نیروی انسانی قطعا افت کیفی خدمات را در پی خواهد داشت. ما درحال حاضر حتی به اندازه نصف استانداردهای لازم ماما نداریم البته طرح مامای همراه در برخی مراکز انجام شده است ولی کافی نیست.»
او عدم پوشش بیمه‌ای خدمات مامایی را یکی دیگر از مشکلات مهم در این حوزه عنوان می‌کند و می‌افزاید: «زایمان یک پروسه است که از دوران جنینی آغاز می‌شود و اگر خدمات مامایی به‌صورت استاندارد ارایه نشود، وزارت بهداشت نمی‌تواند زایمان طبیعی و مناسب را در کشور افزایش دهد. جامعه مامایی انتظار دارد که خدمات بهداشتی و درمانی این گروه نیز مانند سایر گروهای پزشکی تحت پوشش بیمه قرار گیرد.» خداکرمی می‌افزاید: «در صورت همکاری و حمایت وزارت بهداشت و وزارت رفاه برای پوشش خدمات مامایی توسط بیمه‌های پایه سلامت، جامعه ۴٠‌هزار نفری مامایی می‌تواند آمار سزارین را به خوبی کاهش دهد.»
او با تاکید بر نقش موثر ماما در فرآیند زایمان می‌افزاید: «تجربه کشورهای موفق در این زمینه نشان می‌دهد که خط اول ارتباط مادر در دوران بارداری با نظام درمانی توسط ماما انجام می‌شود، درحالی که این موضوع در داخل کشور به‌گونه دیگری است یعنی بیشتر مادران از ابتدای دوران بارداری به پزشک متخصص مراجعه می‌کنند.»
خداکرمی کاهش نرخ باروری، افزایش سن ازدواج و تغییر در سبک زندگی را از دیگر عوامل مهم در گرایش مادران به سزارین عنوان می‌کند و می‌گوید: «فقط با دستور و بخشنامه نمی‌توان مادران را به سمت زایمان طبیعی سوق داد، بخش دیگری از اقدامات لازم در این خصوص باید بر مبنای کارهای فرهنگی درجهت بالابردن آگاهی جامعه درخصوص زایمان طبیعی معطوف باشد که در این زمینه رسانه‌ها و نظام آموزشی کشور نقش بسزایی دارند.»/شهروند
انتهای پیام